Zaburzenie lęku napadowego jest zaburzeniem o charakterze lękowym, w którym występują nawracające napady paniki. Napad paniki to nagle pojawiające się intensywne uczucie silnego lęku lub przerażenia, któremu towarzyszą różne objawy psychiczne i cielesne: kołatanie serca, trudności w oddychaniu, drżenie, zawroty głowy, ból lub dyskomfort w klatce piersiowej, poczucie nierealności, lęk przed utratą kontroli lub śmiercią.

Zaburzenie lęku napadowego nie ogranicza się jednak do samych napadów. Z czasem osoba zaczyna obawiać się kolejnego napadu, uważniej obserwować swoje doznania cielesne i interpretować je jako oznaki zbliżającego się zagrożenia. W ten sposób powstaje lęk wtórny – lęk przed ponownym doświadczeniem paniki. Może on prowadzić do unikania różnych sytuacji i aktywności oraz stopniowo ograniczać życie człowieka (Begoyan, 2020).

Pytanie centralne

Czy w zaburzeniu lęku napadowego głównym problemem jest dokładniejsze odczuwanie sygnałów z ciała, ich katastroficzna interpretacja, czy trudność w aktualizowaniu przewidywań dotyczących zagrożenia na podstawie nowych doświadczeń?

Rozróżnienie to ma znaczenie kliniczne, ponieważ każde z tych wyjaśnień wyznacza inny cel ekspozycji interoceptywnej:

  • jeżeli problemem jest wysoka dokładność sensoryczna, terapia powinna zmniejszać nadmierną wrażliwość na sygnały z ciała;
  • jeżeli problemem jest katastrofizacja, czyli katastroficzna interpretacja, należy sprawdzać przekonania typu „kołatanie serca oznacza zawał”;
  • jeżeli problem dotyczy aktualizowania przewidywań, ekspozycja powinna tworzyć doświadczenia zmieniające oczekiwanie zagrożenia;
  • jeżeli głównym mechanizmem jest unikanie, terapia powinna zwiększać tolerancję dyskomfortu cielesnego i elastyczność behawioralną.

Najnowsze dane w większym stopniu wspierają znaczenie zaburzeń uwagi, oceny i uczenia się niż ogólnie podwyższonej dokładności percepcyjnej w odbiorze sygnałów z ciała. U różnych klientów kilka mechanizmów może jednak działać jednocześnie.

Konkurencyjne modele teoretyczne

1. Model katastroficznej interpretacji

Zwykłe doznania cielesne, takie jak przyspieszone bicie serca, trudności w oddychaniu lub zawroty głowy, są interpretowane jako oznaki poważnego zagrożenia. Kołatanie serca może być na przykład odbierane jako objaw zawału, trudności w oddychaniu jako zapowiedź uduszenia, a zawroty głowy jako oznaka utraty przytomności lub kontroli (Clark, 1986).

W konsekwencji nasilenie paniki powinno być silniej związane z przekonaniami i interpretacjami dotyczącymi doznań cielesnych niż ze zdolnością do obiektywnie trafnego odbierania tych sygnałów. Zmiana katastroficznych oczekiwań powinna sprzyjać zmniejszeniu objawów paniki (Clark, 1986; Zbozinek et al., 2026).

2. Model podwyższonej dokładności interoceptywnej

Zgodnie z tym modelem osoby z zaburzeniem lęku napadowego szybciej i dokładniej niż zwykle zauważają nawet niewielkie zmiany zachodzące w ich ciele. W rezultacie dostrzegają więcej sygnałów wewnętrznych, które mogą uruchamiać lęk i napad paniki (Van der Does et al., 2000; Khalsa et al., 2018).

W konsekwencji osoby z zaburzeniem lęku napadowego powinny osiągać lepsze wyniki niż osoby zdrowe w zadaniach obiektywnie oceniających wykrywanie zmian pracy serca lub oddychania — również po uwzględnieniu ich wiedzy o częstości pracy serca, wcześniejszych oczekiwań i strategii udzielania odpowiedzi (Adams et al., 2022; Prentice et al., 2026).

3. Interoceptywny model przetwarzania predykcyjnego

Nasze doznania cielesne powstają nie tylko na podstawie sygnałów docierających z ciała do mózgu, lecz również na podstawie istniejących już oczekiwań i przewidywań dotyczących tych sygnałów. Mózg łączy nie zawsze jednoznaczne informacje płynące z ciała z wcześniejszymi założeniami i wnioskuje, co się dzieje.

W zaburzeniu lęku napadowego przewidywania dotyczące zagrożenia mogą stać się nadmiernie silne i przekonujące. Osoba może przywiązywać nieproporcjonalnie dużą uwagę do niewielkich zmian cielesnych i mieć trudność z tolerowaniem rozbieżności między tym, czego oczekiwała, a tym, co rzeczywiście się wydarzyło, czyli błędu predykcji (Paulus & Stein, 2010; Khalsa et al., 2018).

W konsekwencji osoba może doświadczać bardzo intensywnych i przekonujących doznań cielesnych, nie odbierając ich obiektywnie dokładniej. Leczenie powinno poprzez powtarzające się bezpieczne doświadczenia osłabiać katastroficzne przewidywania i pomagać mózgowi nauczyć się, że kołatanie serca, zawroty głowy czy zmiana oddychania nie muszą oznaczać realnego zagrożenia (Craske et al., 2014; Adams et al., 2022; Zbozinek et al., 2026).

4. Model alarmu uduszenia i model oddechowy

Zgodnie z tym modelem u niektórych osób układ alarmowy związany z oddychaniem jest nadmiernie wrażliwy. Wzrost stężenia dwutlenku węgla CO₂ we krwi, zmiana kwasowości lub wrażenie ograniczenia oddechu mogą szybko uruchomić reakcję alarmową nawet wtedy, gdy nie ma rzeczywistego zagrożenia (Klein, 1993).

W konsekwencji osoby podatne na napady paniki powinny silniej reagować na wdychanie CO₂ lub inne eksperymentalne manipulacje zmieniające oddychanie. Skuteczne leki zmniejszające objawy paniki powinny również osłabiać eksperymentalnie wywołaną reakcję paniczną (Klein, 1993; de Vos et al., 2025).

5. Modele habituacji i aktualizacji oczekiwań podczas ekspozycji

Zgodnie z modelem habituacji ekspozycja jest skuteczna wtedy, gdy lęk stopniowo zmniejsza się w trakcie tego samego ćwiczenia lub po kilku kolejnych ćwiczeniach. W tym podejściu redukcję lęku traktuje się jako ważny wskaźnik zmiany terapeutycznej.

Zgodnie z modelem aktualizacji oczekiwań ważniejsze od samego zmniejszenia lęku jest skorygowanie przewidywania dotyczącego zagrożenia. Osoba może nadal odczuwać lęk, a jednocześnie uczyć się, że przewidywana katastrofa nie następuje (Craske et al., 2014; Zbozinek et al., 2026).

W konsekwencji model habituacji zakłada, że wynik terapii powinien być przewidywany przez zmniejszenie lęku w trakcie ekspozycji lub pomiędzy sesjami. Model aktualizacji oczekiwań zakłada natomiast, że ważniejsza jest zmiana przekonania o prawdopodobieństwie katastrofy, nawet jeżeli subiektywny lęk nie zmniejszył się jeszcze całkowicie (Craske et al., 2014).

Analiza modeli

Ekspozycja interoceptywna jest skuteczna, ale wywoływanie lęku o maksymalnym nasileniu nie jest konieczne

Internetowa terapia akceptacji i zaangażowania, obejmująca ekspozycję interoceptywną, oraz ekspozycja oparta na ćwiczeniach fizycznych przyniosły istotną poprawę. Jednocześnie dodanie do istniejącego protokołu ekspozycyjnego instrukcji nasilania lęku nie poprawiło wyników długoterminowych, a w części pomiarów pod koniec leczenia nawet je pogorszyło (Richter et al., 2026; Muotri et al., 2026; Bäckman et al., 2025). Celem ekspozycji interoceptywnej nie powinno zatem być wywołanie możliwie najsilniejszego lęku (Craske et al., 2014; Richter et al., 2026).

Zmiana oczekiwań bardziej konsekwentnie przewiduje wynik niż redukcja lęku

Analiza obliczeniowa wykazała, że lepszy wynik leczenia przewidywały dwa czynniki: zmniejszenie oczekiwania, że podczas ekspozycji nastąpi wywołujące lęk następstwo, oraz szybkość zmiany tego oczekiwania pod wpływem nowego doświadczenia. Związek ten utrzymywał się również po uwzględnieniu zmniejszenia lęku w trakcie ekspozycji (Zbozinek et al., 2026).

W innym badaniu, obejmującym 268 pacjentów, lepszy wynik terapii przewidywał stopień, w jakim w kolejnych ekspozycjach stopniowo malało oczekiwanie pacjenta, że doświadczy lęku. Sama różnica między lękiem oczekiwanym a lękiem rzeczywiście przeżytym podczas ekspozycji nie przewidywała jednak wyniku leczenia (Hilleke et al., 2025).

Zaburzenie lęku napadowego wiąże się z nieadaptacyjnym kierowaniem uwagi na doznania cielesne i przekonaniami na ich temat

Badania nie potwierdzają jednoznacznie, że osoby z zaburzeniem lęku napadowego rzeczywiście dokładniej odczuwają i rozróżniają zmiany zachodzące w swoim ciele. Mogą bardzo intensywnie odczuwać bicie serca, zmiany oddechu lub zawroty głowy, ale nie oznacza to jeszcze, że obiektywnie dokładniej odbierają sygnały z ciała.

Badania bardziej konsekwentnie pokazują natomiast, że osoby te (Adams et al., 2022; Prentice et al., 2026; Snell et al., 2026):

  • nadmiernie skupiają uwagę na funkcjonowaniu swojego ciała i stale je monitorują;
  • częściej niepokoją się doznaniami cielesnymi;
  • mają skłonność do interpretowania tych doznań jako niebezpiecznych lub jako oznak nadchodzącej katastrofy;
  • w mniejszym stopniu ufają własnemu ciału i jego prawidłowemu funkcjonowaniu.

Problem prawdopodobnie nie polega więc na dokładniejszym odbiorze sygnałów z ciała, lecz na nadmiernym skupieniu na nich uwagi, ich zagrażającej interpretacji i braku zaufania do prawidłowych reakcji organizmu.

Wrażliwość na CO₂ jest użytecznym eksperymentalnym modelem badania paniki, ale nie stanowi pełnego wyjaśnienia zaburzenia lęku napadowego

Interwencje farmakologiczne mogą zmniejszać lęk i objawy paniki wywołane przez CO₂. Duże zróżnicowanie wyników oraz brak wyraźnych różnic między poszczególnymi układami farmakologicznymi nie wspierają jednak koncepcji jednego, spójnego biochemicznego „układu paniki” (de Vos et al., 2025).

Implikacje praktyczne dla CBT

Ekspozycja interoceptywna powinna koncentrować się na sprawdzaniu przewidywanych niebezpiecznych konsekwencji oraz ograniczaniu unikania. Nie ma potrzeby celowego wywoływania maksymalnego lęku ani czekania, aż lęk całkowicie się zmniejszy (Craske et al., 2014; Richter et al., 2026; Zbozinek et al., 2026).

Przy braku przeciwwskazań medycznych ćwiczenia fizyczne mogą być użytecznym źródłem doznań interoceptywnych. Należy je jednak przedstawiać jako sposób sprawdzania doznań cielesnych i ich konsekwencji, a nie jedynie jako metodę „spalania lęku” (Muotri et al., 2026).

Literatura

  • Adams, K. L., Edwards, A., Peart, C., Ellett, L., Mendes, I., Bird, G., & Murphy, J. (2022). The association between anxiety and cardiac interoceptive accuracy: A systematic review and meta-analysis. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 140, 104754.
  • Bäckman, L., Weineland, S., Vernmark, K., Radvogin, E., Bjälkebring, P., Enbuske, E., Hermansson, I., Johansson, N., Petersen, N., & Hursti, T. (2025). Internet-based Acceptance and Commitment Therapy with interoceptive exposure for panic disorder: A randomized controlled trial and working alliance analysis. Scandinavian Journal of Psychology, 67(2), 605–619.
  • Begoyan, A. N. (2020). Tagnapamarich: przewodnik po przezwyciężaniu zaburzeń lękowych [Książka w języku ormiańskim]. Hilfmann Press.
  • Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470.
  • Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.
  • de Vos, J. H., Haj Yahya, A., Viechtbauer, W., Linden, D. E. J., Schruers, K. R. J., & Leibold, N. K. (2025). Pharmacological effects on 35% CO₂ panic induction: A meta-analysis. Journal of Psychopharmacology, 39(12), 1397–1408.
  • Hilleke, M., Lang, T., Helbig-Lang, S., Alpers, G. W., Arolt, V., Deckert, J., Fydrich, T., Hamm, A. O., Kircher, T., Richter, J., Ströhle, A., Wittchen, H.-U., & Gerlach, A. L. (2025). How do patients’ fear prediction and fear experience impact exposure-based therapy for panic disorder with agoraphobia? A comprehensive analysis of fear prediction. Depression and Anxiety, 2025, 6963860.
  • Khalsa, S. S., Adolphs, R., Cameron, O. G., Critchley, H. D., Davenport, P. W., Feinstein, J. S., et al. (2018). Interoception and mental health: A roadmap. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 3(6), 501–513.
  • Klein, D. F. (1993). False suffocation alarms, spontaneous panics, and related conditions: An integrative hypothesis. Archives of General Psychiatry, 50(4), 306–317.
  • Muotri, R. W., Luciano, A. C., Garrudo Guirado, A., Lotufo Neto, F., & Bernik, M. (2026). Brief intermittent intense exercise as interoceptive exposure for panic disorder: A randomized controlled clinical trial. Frontiers in Psychiatry, 16, 1739639.
  • Paulus, M. P., & Stein, M. B. (2010). Interoception in anxiety and depression. Brain Structure and Function, 214, 451–463.
  • Prentice, F., Brewer, R., & Murphy, J. (2026). From accuracy to expectation: A reframed view of heartbeat counting and panic disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 189, 106887.
  • Richter, J., Hamm, A. O., Lang, T., Gerlach, A. L., Melzig, C. A., Helms, A., et al. (2026). Instructed increase in fear activation during exposure exercises does not enhance treatment effects of cognitive behavioral therapy for panic disorder and agoraphobia. Behaviour Research and Therapy, 197, 104946.
  • Snell, L., Garner, M., Pfeifer, G., & Morriss, J. (2026). The relationship between interoception and anxiety, stress and obsessive-compulsive disorders in adult clinical populations: A systematic review and narrative synthesis. Journal of Affective Disorders, 410, 121961.
  • Van der Does, A. J. W., Antony, M. M., Ehlers, A., & Barsky, A. J. (2000). Heartbeat perception in panic disorder: A reanalysis. Behaviour Research and Therapy, 38(1), 47–62.
  • Zbozinek, T. D., Rosenberg, B. M., Treanor, M., & Craske, M. G. (2026). Expectancy updating predicts anxiety symptom reduction from exposure therapy: Predictive analyses from a randomized clinical trial. Behaviour Research and Therapy, 202, 105040.
Mechanizmy zaburzenia lęku napadowego: interocepcja, katastroficzne interpretacje i aktualizacja oczekiwań