Niepewność oczywiście nie jest nowym zjawiskiem w naszym życiu. Nowe jest to, jak często i jak szybko zmienia się środowisko, w którym podejmujemy decyzje. Gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji, przemiany technologiczne, wahania gospodarcze i zmiany charakteru pracy wymagają od ludzi regularnego dostosowywania się do nowych warunków. Według raportu Światowego Forum Ekonomicznego Future of Jobs Report 2025 pracodawcy przewidują, że do 2030 roku zmieni się 39% podstawowych umiejętności wymaganych w zawodach. Oczywiście nie jest to jednoznaczny fakt dotyczący przyszłości każdego człowieka, lecz prognoza oparta na badaniu pracodawców. Mimo to zarysowuje ona kierunek nadchodzących zmian.
W takiej rzeczywistości ważne staje się nie tylko zdobywanie nowej wiedzy, lecz także zdolność do działania i podejmowania decyzji w warunkach całkowitej niepewności co do przyszłości. W psychologii zagadnienie to często omawia się w ramach koncepcji nietolerancji niepewności (Intolerance of Uncertainty). Warto jednak postrzegać ją nie tylko jako cechę osobowości, ale również jako powiązaną tendencję obejmującą myślenie, emocje i zachowanie. Może się ona przejawiać z różnym nasileniem w różnych sytuacjach i zmieniać pod wpływem doświadczenia oraz pracy nad sobą. Temat ten jest aktualny od lat 70. XX wieku i nadal jest aktywnie badany oraz wykorzystywany w psychoterapii lęku i zaburzeń lękowych (Begoyan, 2020).
Niepewność jako zagrożenie
Niepewność to nie tylko brak lub niedostatek informacji. Czasami mózg odbiera ją jako niemożność przygotowania się na potencjalne zagrożenia: kiedy nie wiesz, kiedy i z jakim niebezpieczeństwem możesz się spotkać, nie wiesz też, jak się do niego przygotować. W takich sytuacjach człowiek często próbuje przewidzieć wszystkie możliwe negatywne scenariusze, wielokrotnie je sprawdza, szuka zapewnień o bezpieczeństwie, odkłada działanie albo unika sytuacji, w których nie da się kontrolować wyniku. W rezultacie lęk może chwilowo się zmniejszyć, ale mózg utrwala też błędne lub irracjonalne przekonanie, że aby działać bezpiecznie i czuć się chronionym, trzeba najpierw wyeliminować niepewność.
W kontekście modelowania bayesowskiego proces ten opisuje się jako łączenie wcześniejszych przekonań z nowymi danymi. Nie postrzegamy świata od zera: interpretujemy nowe informacje przez pryzmat wcześniejszych doświadczeń, oczekiwań i kontekstu aktualnej sytuacji. Kiedy próba wyeliminowania niepewności staje się stałym wymogiem, sprawdzanie, szukanie zapewnień i nadmierna kontrola mogą krótkotrwale zmniejszać lęk, a jednocześnie wzmacniać przekonanie, że kontrola jest konieczna (Begoyan, 6 października 2026).
Tolerować nie znaczy się poddawać
Tolerancja niepewności nie oznacza obojętności, rezygnacji z planowania ani zaniechania rozsądnych działań ograniczających ryzyko. Jeśli problem można rozwiązać i znajduje się on w sferze naszego wpływu, należy zebrać potrzebne informacje, ocenić możliwości i działać. Po podjęciu decyzji nie możemy jednak zagwarantować wszystkich jej konsekwencji. W tym momencie zmienia się nasze zadanie: zamiast za wszelką cenę eliminować niepewność, uznajemy, że jej część pozostaje poza naszą kontrolą, i nadal zmierzamy w kierunku ważnych dla nas celów i wartości.
Możemy zapytać siebie: co w tej chwili znajduje się w sferze mojego wpływu i jaki będzie następny użyteczny krok?Następnie wykonujemy ten krok, pamiętając, że wynik może w pewnym stopniu, a nawet w znacznym stopniu, różnić się od oczekiwań. „Zrób to, co możesz, i niech się dzieje, co ma się dziać” nie jest wezwaniem do bezczynności. Pomaga odróżnić odpowiedzialne działanie od niemożliwego wymogu pełnej kontroli.
W terapii poznawczo-behawioralnej tę zdolność rozwija się między innymi poprzez weryfikowanie lękowych przewidywań, zauważanie zachowań zabezpieczających (Safety Behaviours), przeprowadzanie małych eksperymentów behawioralnych i stopniowe ograniczanie unikania sytuacji związanych z niepewnością. Eksperyment behawioralny to metoda sprawdzania własnych założeń, przekonań i przewidywań w rzeczywistych warunkach. Jego celem nie jest udowodnienie, że nic złego nigdy się nie wydarzy, lecz ustalenie, czy nasze przewidywanie jest rzeczywiście tak prawdopodobne i nieuniknione, jak nam się wydaje (Begoyan, 2020, s. 236–242). Celem jest nauczenie się na podstawie doświadczenia, że można odczuwać lęk, nie mieć stuprocentowych gwarancji bezpieczeństwa, a mimo to działać. Proces ten, najczęściej nazywany ekspozycją, można opisać następująco: człowiek ma określone przewidywanie, rzeczywistość dostarcza nowych danych, a jeśli dane te zostaną właściwie dostrzeżone i zinterpretowane, mogą zmienić kolejne przewidywanie. Skuteczność ekspozycji mierzy się nie tylko tym, jak bardzo zmniejszył się poziom lęku, lecz także tym, czy zmieniło się przewidywanie dotyczące zagrożenia (Begoyan, 20 października 2026).
Regularne weryfikowanie celów i przekonań
Aby przystosować się do szybko zmieniającego się otoczenia, samo tolerowanie niepewności nie wystarczy. Trzeba również regularnie sprawdzać, czy nasze cele, oczekiwania i głębokie przekonania nadal odpowiadają rzeczywistości.
Weryfikowanie celów nie oznacza rezygnowania z tego, co ważne, przy każdej zmianie okoliczności. Ważne jest rozróżnienie wartości – tego, czemu chcemy pozostać wierni – i strategii, czyli drogi, którą próbujemy tę wartość realizować. Na przykład rozwój zawodowy może nadal pozostawać ważną wartością, podczas gdy umiejętność, forma pracy lub termin wybrane w tym celu mogą wymagać ponownego rozważenia. Elastyczność w podejściu do celów pozwala zmieniać kolejne kroki, nie tracąc z oczu ważnego dla nas kierunku.
To samo dotyczy naszych głębokich przekonań. Jeśli ktoś jest przekonany: „Muszę wiedzieć wszystko z wyprzedzeniem, bo inaczej nie podejmę właściwej decyzji”, przekonanie to może utrudniać uczenie się i działanie w nowych warunkach. Można je zweryfikować, zadając sobie pytania: jakie dowody przemawiają za tym przekonaniem? W czym mi pomaga, a w czym przeszkadza? Jakie bardziej elastyczne sformułowanie mogłoby mi pomóc? Na przykład myśl „Muszę mieć całkowitą pewność” można zastąpić roboczym przekonaniem: „Mogę podjąć decyzję na podstawie dostępnych informacji, a w razie potrzeby później ją zmienić”.
Warto również uwzględnić mechanizmy aktualizowania przekonań poprzez ekspozycję i rezygnację z zachowań zabezpieczających. Kiedy nowe, pozytywne doświadczenie przypisujemy wyłącznie własnym działaniom zabezpieczającym, może ono nie zmienić wcześniejszego przekonania. Jeśli jednak porównujemy przewidywanie z rzeczywistym wynikiem i zauważamy, czego nowego się nauczyliśmy, możemy trafniej zaktualizować swoje przekonania. Weryfikowanie dotyczy więc nie tylko celów na przyszłość, lecz także przekonań, za pomocą których interpretujemy nowe doświadczenia (Begoyan, 3 listopada 2026).
Regularna weryfikacja nie powinna przeradzać się w codzienną samokontrolę, która każdego dnia dokłada nowe wymagania. Jej celem jest ocena, czy otoczenie i świat zewnętrzny uległy zmianie, oraz sprawdzenie, czy nasze obecne plany i narzędzia nadal służą realizacji celu. Wraz z przyspieszeniem tempa zmian odstępy między kolejnymi przeglądami również mogą się skracać, ale nie ma potrzeby nieustannie zmieniać wszystkich celów i przekonań. Warto zachować to, co nadal działa, i aktualizować to, co przestało pasować do sytuacji.
Plastyczne podejście do niepewności
Nasze możliwości całkowitego wyeliminowania niepewności są ograniczone, ale możemy stać się bardziej plastyczny w reagowaniu na nią. Ta elastyczność obejmuje kilka powiązanych zdolności: rozróżnianie tego, co możemy kontrolować, od tego, czego nie możemy kontrolować; tolerowanie nieprzyjemnych uczuć i dyskomfortu; sprawdzanie katastroficznych przewidywań; działanie bez stuprocentowych gwarancji bezpieczeństwa; oraz okresowe weryfikowanie własnych celów i przekonań.
W tym sensie tolerancja niepewności jest nie tylko celem terapeutycznym związanym z zaburzeniami lękowymi, ale również cechą osobistą i ważną zdolnością adaptacyjną. Nie obiecuje, że przyszłość będzie bezpieczna lub przewidywalna. Pomaga nam nie czekać, aż przyszłość stanie się całkowicie jasna, zanim zaczniemy żyć, wybierać i działać.
Literatura
- Begoyan, A. N. (2020). Տագնապամարիչ․ տագնապային խանգարումների հաղթահարման ուղեցույց [Anksjolityk: przewodnik przezwyciężania zaburzeń lękowych]. Erywań: Hilfmann Press, 368 s.
- Begoyan, A. N. (6 października 2026). Mózg jako „maszyna bayesowska”: niepewność, przewidywanie i iluzja kontroli.
- Begoyan, A. N. (20 października 2026). Ekspozycja jako uczenie bayesowskie: jak nowe doświadczenie zmienia przewidywania mózgu dotyczące zagrożenia.
- Begoyan, A. N. (3 listopada 2026). Dlaczego ekspozycja czasami nie działa: zachowania zabezpieczające, precyzja i aktualizacja przekonań.
- World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report 2025: Skills Outlook.