<\/p>\n
Niepewno\u015b\u0107 oczywi\u015bcie nie jest nowym zjawiskiem w naszym \u017cyciu. Nowe jest to, jak cz\u0119sto i jak szybko zmienia si\u0119 \u015brodowisko, w kt\u00f3rym podejmujemy decyzje. Gwa\u0142towny rozw\u00f3j sztucznej inteligencji, przemiany technologiczne, wahania gospodarcze i zmiany charakteru pracy wymagaj\u0105 od ludzi regularnego dostosowywania si\u0119 do nowych warunk\u00f3w. Wed\u0142ug raportu \u015awiatowego Forum Ekonomicznego Future of Jobs Report 2025<\/em> <\/a>pracodawcy przewiduj\u0105, \u017ce do 2030 roku zmieni si\u0119 39% podstawowych umiej\u0119tno\u015bci wymaganych w zawodach. Oczywi\u015bcie nie jest to jednoznaczny fakt dotycz\u0105cy przysz\u0142o\u015bci ka\u017cdego cz\u0142owieka, lecz prognoza oparta na badaniu pracodawc\u00f3w. Mimo to zarysowuje ona kierunek nadchodz\u0105cych zmian.<\/p>\n W takiej rzeczywisto\u015bci wa\u017cne staje si\u0119 nie tylko zdobywanie nowej wiedzy, lecz tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 do dzia\u0142ania i podejmowania decyzji w warunkach ca\u0142kowitej niepewno\u015bci co do przysz\u0142o\u015bci. W psychologii zagadnienie to cz\u0119sto omawia si\u0119 w ramach koncepcji nietolerancji niepewno\u015bci (Intolerance of Uncertainty<\/em>). Warto jednak postrzega\u0107 j\u0105 nie tylko jako cech\u0119 osobowo\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c jako powi\u0105zan\u0105 tendencj\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 my\u015blenie, emocje i zachowanie. Mo\u017ce si\u0119 ona przejawia\u0107 z r\u00f3\u017cnym nasileniem w r\u00f3\u017cnych sytuacjach i zmienia\u0107 pod wp\u0142ywem do\u015bwiadczenia oraz pracy nad sob\u0105. Temat ten jest aktualny od lat 70. XX wieku i nadal jest aktywnie badany oraz wykorzystywany w psychoterapii l\u0119ku i zaburze\u0144 l\u0119kowych (Begoyan, 2020<\/a>).<\/p>\n Niepewno\u015b\u0107 to nie tylko brak lub niedostatek informacji. Czasami m\u00f3zg odbiera j\u0105 jako niemo\u017cno\u015b\u0107 przygotowania si\u0119 na potencjalne zagro\u017cenia: kiedy nie wiesz, kiedy i z jakim niebezpiecze\u0144stwem mo\u017cesz si\u0119 spotka\u0107, nie wiesz te\u017c, jak si\u0119 do niego przygotowa\u0107. W takich sytuacjach cz\u0142owiek cz\u0119sto pr\u00f3buje przewidzie\u0107 wszystkie mo\u017cliwe negatywne scenariusze, wielokrotnie je sprawdza, szuka zapewnie\u0144 o bezpiecze\u0144stwie, odk\u0142ada dzia\u0142anie albo unika sytuacji, w kt\u00f3rych nie da si\u0119 kontrolowa\u0107 wyniku. W rezultacie l\u0119k mo\u017ce chwilowo si\u0119 zmniejszy\u0107, ale m\u00f3zg utrwala te\u017c b\u0142\u0119dne lub irracjonalne przekonanie, \u017ce aby dzia\u0142a\u0107 bezpiecznie i czu\u0107 si\u0119 chronionym, trzeba najpierw wyeliminowa\u0107 niepewno\u015b\u0107.<\/p>\n W kontek\u015bcie modelowania bayesowskiego proces ten opisuje si\u0119 jako \u0142\u0105czenie wcze\u015bniejszych przekona\u0144 z nowymi danymi. Nie postrzegamy \u015bwiata od zera: interpretujemy nowe informacje przez pryzmat wcze\u015bniejszych do\u015bwiadcze\u0144, oczekiwa\u0144 i kontekstu aktualnej sytuacji. Kiedy pr\u00f3ba wyeliminowania niepewno\u015bci staje si\u0119 sta\u0142ym wymogiem, sprawdzanie, szukanie zapewnie\u0144 i nadmierna kontrola mog\u0105 kr\u00f3tkotrwale zmniejsza\u0107 l\u0119k, a jednocze\u015bnie wzmacnia\u0107 przekonanie, \u017ce kontrola jest konieczna (Begoyan, 6 pa\u017adziernika 2026<\/a>).<\/p>\n Tolerancja niepewno\u015bci nie oznacza oboj\u0119tno\u015bci, rezygnacji z planowania ani zaniechania rozs\u0105dnych dzia\u0142a\u0144 ograniczaj\u0105cych ryzyko. Je\u015bli problem mo\u017cna rozwi\u0105za\u0107 i znajduje si\u0119 on w sferze naszego wp\u0142ywu, nale\u017cy zebra\u0107 potrzebne informacje, oceni\u0107 mo\u017cliwo\u015bci i dzia\u0142a\u0107. Po podj\u0119ciu decyzji nie mo\u017cemy jednak zagwarantowa\u0107 wszystkich jej konsekwencji. W tym momencie zmienia si\u0119 nasze zadanie: zamiast za wszelk\u0105 cen\u0119 eliminowa\u0107 niepewno\u015b\u0107, uznajemy, \u017ce jej cz\u0119\u015b\u0107 pozostaje poza nasz\u0105 kontrol\u0105, i nadal zmierzamy w kierunku wa\u017cnych dla nas cel\u00f3w i warto\u015bci.<\/p>\n Mo\u017cemy zapyta\u0107 siebie: co w tej chwili znajduje si\u0119 w sferze mojego wp\u0142ywu i jaki b\u0119dzie nast\u0119pny u\u017cyteczny krok?<\/strong>Nast\u0119pnie wykonujemy ten krok, pami\u0119taj\u0105c, \u017ce wynik mo\u017ce w pewnym stopniu, a nawet w znacznym stopniu, r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od oczekiwa\u0144. \u201eZr\u00f3b to, co mo\u017cesz, i niech si\u0119 dzieje, co ma si\u0119 dzia\u0107\u201d nie jest wezwaniem do bezczynno\u015bci. Pomaga odr\u00f3\u017cni\u0107 odpowiedzialne dzia\u0142anie od niemo\u017cliwego wymogu pe\u0142nej kontroli.<\/p>\n W terapii poznawczo-behawioralnej t\u0119 zdolno\u015b\u0107 rozwija si\u0119 mi\u0119dzy innymi poprzez weryfikowanie l\u0119kowych przewidywa\u0144, zauwa\u017canie zachowa\u0144 zabezpieczaj\u0105cych (Safety Behaviours<\/em>), przeprowadzanie ma\u0142ych eksperyment\u00f3w behawioralnych i stopniowe ograniczanie unikania sytuacji zwi\u0105zanych z niepewno\u015bci\u0105. Eksperyment behawioralny to metoda sprawdzania w\u0142asnych za\u0142o\u017ce\u0144, przekona\u0144 i przewidywa\u0144 w rzeczywistych warunkach. Jego celem nie jest udowodnienie, \u017ce nic z\u0142ego nigdy si\u0119 nie wydarzy, lecz ustalenie, czy nasze przewidywanie jest rzeczywi\u015bcie tak prawdopodobne i nieuniknione, jak nam si\u0119 wydaje (Begoyan, 2020, s. 236\u2013242<\/a>). Celem jest nauczenie si\u0119 na podstawie do\u015bwiadczenia, \u017ce mo\u017cna odczuwa\u0107 l\u0119k, nie mie\u0107 stuprocentowych gwarancji bezpiecze\u0144stwa, a mimo to dzia\u0142a\u0107. Proces ten, najcz\u0119\u015bciej nazywany ekspozycj\u0105, mo\u017cna opisa\u0107 nast\u0119puj\u0105co: cz\u0142owiek ma okre\u015blone przewidywanie, rzeczywisto\u015b\u0107 dostarcza nowych danych, a je\u015bli dane te zostan\u0105 w\u0142a\u015bciwie dostrze\u017cone i zinterpretowane, mog\u0105 zmieni\u0107 kolejne przewidywanie. Skuteczno\u015b\u0107 ekspozycji mierzy si\u0119 nie tylko tym, jak bardzo zmniejszy\u0142 si\u0119 poziom l\u0119ku, lecz tak\u017ce tym, czy zmieni\u0142o si\u0119 przewidywanie dotycz\u0105ce zagro\u017cenia (Begoyan, 20 pa\u017adziernika 2026<\/a>).<\/p>\n Aby przystosowa\u0107 si\u0119 do szybko zmieniaj\u0105cego si\u0119 otoczenia, samo tolerowanie niepewno\u015bci nie wystarczy. Trzeba r\u00f3wnie\u017c regularnie sprawdza\u0107, czy nasze cele, oczekiwania i g\u0142\u0119bokie przekonania nadal odpowiadaj\u0105 rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n Weryfikowanie cel\u00f3w nie oznacza rezygnowania z tego, co wa\u017cne, przy ka\u017cdej zmianie okoliczno\u015bci. Wa\u017cne jest rozr\u00f3\u017cnienie warto\u015bci – tego, czemu chcemy pozosta\u0107 wierni – i strategii, czyli drogi, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3bujemy t\u0119 warto\u015b\u0107 realizowa\u0107. Na przyk\u0142ad rozw\u00f3j zawodowy mo\u017ce nadal pozostawa\u0107 wa\u017cn\u0105 warto\u015bci\u0105, podczas gdy umiej\u0119tno\u015b\u0107, forma pracy lub termin wybrane w tym celu mog\u0105 wymaga\u0107 ponownego rozwa\u017cenia. Elastyczno\u015b\u0107 w podej\u015bciu do cel\u00f3w pozwala zmienia\u0107 kolejne kroki, nie trac\u0105c z oczu wa\u017cnego dla nas kierunku.<\/p>\n To samo dotyczy naszych g\u0142\u0119bokich przekona\u0144. Je\u015bli kto\u015b jest przekonany: \u201eMusz\u0119 wiedzie\u0107 wszystko z wyprzedzeniem, bo inaczej nie podejm\u0119 w\u0142a\u015bciwej decyzji\u201d, przekonanie to mo\u017ce utrudnia\u0107 uczenie si\u0119 i dzia\u0142anie w nowych warunkach. Mo\u017cna je zweryfikowa\u0107, zadaj\u0105c sobie pytania: jakie dowody przemawiaj\u0105 za tym przekonaniem? W czym mi pomaga, a w czym przeszkadza? Jakie bardziej elastyczne sformu\u0142owanie mog\u0142oby mi pom\u00f3c?<\/strong> Na przyk\u0142ad my\u015bl \u201eMusz\u0119 mie\u0107 ca\u0142kowit\u0105 pewno\u015b\u0107\u201d mo\u017cna zast\u0105pi\u0107 roboczym przekonaniem: \u201eMog\u0119 podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 na podstawie dost\u0119pnych informacji, a w razie potrzeby p\u00f3\u017aniej j\u0105 zmieni\u0107\u201d.<\/p>\n Warto r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dni\u0107 mechanizmy aktualizowania przekona\u0144 poprzez ekspozycj\u0119 i rezygnacj\u0119 z zachowa\u0144 zabezpieczaj\u0105cych. Kiedy nowe, pozytywne do\u015bwiadczenie przypisujemy wy\u0142\u0105cznie w\u0142asnym dzia\u0142aniom zabezpieczaj\u0105cym, mo\u017ce ono nie zmieni\u0107 wcze\u015bniejszego przekonania. Je\u015bli jednak por\u00f3wnujemy przewidywanie z rzeczywistym wynikiem i zauwa\u017camy, czego nowego si\u0119 nauczyli\u015bmy, mo\u017cemy trafniej zaktualizowa\u0107 swoje przekonania. Weryfikowanie dotyczy wi\u0119c nie tylko cel\u00f3w na przysz\u0142o\u015b\u0107, lecz tak\u017ce przekona\u0144, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych interpretujemy nowe do\u015bwiadczenia (Begoyan, 3 listopada 2026<\/a>).<\/p>\n Regularna weryfikacja nie powinna przeradza\u0107 si\u0119 w codzienn\u0105 samokontrol\u0119, kt\u00f3ra ka\u017cdego dnia dok\u0142ada nowe wymagania. Jej celem jest ocena, czy otoczenie i \u015bwiat zewn\u0119trzny uleg\u0142y zmianie, oraz sprawdzenie, czy nasze obecne plany i narz\u0119dzia nadal s\u0142u\u017c\u0105 realizacji celu. Wraz z przyspieszeniem tempa zmian odst\u0119py mi\u0119dzy kolejnymi przegl\u0105dami r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 si\u0119 skraca\u0107, ale nie ma potrzeby nieustannie zmienia\u0107 wszystkich cel\u00f3w i przekona\u0144. Warto zachowa\u0107 to, co nadal dzia\u0142a, i aktualizowa\u0107 to, co przesta\u0142o pasowa\u0107 do sytuacji.<\/p>\n Nasze mo\u017cliwo\u015bci ca\u0142kowitego wyeliminowania niepewno\u015bci s\u0105 ograniczone, ale mo\u017cemy sta\u0107 si\u0119 bardziej plastyczny w reagowaniu na ni\u0105. Ta elastyczno\u015b\u0107 obejmuje kilka powi\u0105zanych zdolno\u015bci: rozr\u00f3\u017cnianie tego, co mo\u017cemy kontrolowa\u0107, od tego, czego nie mo\u017cemy kontrolowa\u0107; tolerowanie nieprzyjemnych uczu\u0107 i dyskomfortu; sprawdzanie katastroficznych przewidywa\u0144; dzia\u0142anie bez stuprocentowych gwarancji bezpiecze\u0144stwa; oraz okresowe weryfikowanie w\u0142asnych cel\u00f3w i przekona\u0144.<\/p>\n W tym sensie tolerancja niepewno\u015bci jest nie tylko celem terapeutycznym zwi\u0105zanym z zaburzeniami l\u0119kowymi, ale r\u00f3wnie\u017c cech\u0105 osobist\u0105 i wa\u017cn\u0105 zdolno\u015bci\u0105 adaptacyjn\u0105. Nie obiecuje, \u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107 b\u0119dzie bezpieczna lub przewidywalna. Pomaga nam nie czeka\u0107, a\u017c przysz\u0142o\u015b\u0107 stanie si\u0119 ca\u0142kowicie jasna, zanim zaczniemy \u017cy\u0107, wybiera\u0107 i dzia\u0142a\u0107.<\/p>\nNiepewno\u015b\u0107 jako zagro\u017cenie<\/h3>\n
Tolerowa\u0107 nie znaczy si\u0119 poddawa\u0107<\/h3>\n
Regularne weryfikowanie cel\u00f3w i przekona\u0144<\/h3>\n
Plastyczne podej\u015bcie do niepewno\u015bci<\/h3>\n
Literatura<\/h3>\n
\n