Motywacja cz\u0119sto jest rozumiana jako \u201esi\u0142a woli\u201d, kt\u00f3r\u0105 cz\u0142owiek albo posiada, albo jej nie posiada. Dlatego nieosi\u0105gni\u0119cie celu najcz\u0119\u015bciej t\u0142umaczy si\u0119 \u201ebrakiem woli\u201d, \u201elenistwem\u201d albo \u201eniewystarczaj\u0105cym pragnieniem\u201d.<\/p>\n
Jednak z perspektywy nauk poznawczych i neuronauki motywacj\u0119 trafniej jest rozumie\u0107 nie jako jedn\u0105 odr\u0119bn\u0105 cech\u0119 ani jako wynik dzia\u0142ania jednego \u201eo\u015brodka\u201d w m\u00f3zgu, lecz jako rezultat kilku wzajemnie powi\u0105zanych proces\u00f3w. System poznawczy musi zbudowa\u0107 obraz po\u017c\u0105danej przysz\u0142o\u015bci, oceni\u0107 jej warto\u015b\u0107, uformowa\u0107 model dzia\u0142ania, zestawi\u0107 oczekiwane korzy\u015bci i koszty oraz oceni\u0107, na ile te dzia\u0142ania s\u0105 wykonalne i skuteczne.<\/p>\n
Przedstawione poni\u017cej pi\u0119\u0107 komponent\u00f3w nie stanowi jednej, ju\u017c ugruntowanej w nauce \u201eteorii pi\u0119ciu czynnik\u00f3w\u201d. Jest to przede wszystkim rezultat konceptualizacji opartej na moim do\u015bwiadczeniu badawczym i klinicznym. To integracyjny model roboczy, kt\u00f3rego poszczeg\u00f3lne ogniwa opieraj\u0105 si\u0119 na badaniach dotycz\u0105cych reprezentacji cel\u00f3w, warto\u015bci subiektywnej, planowania, kalkulacji wysi\u0142ku, poczucia w\u0142asnej skuteczno\u015bci oraz podej\u015bcia \u201edzia\u0142anie – rezultat\u201d.<\/p>\n
W tym sensie motywacj\u0119 mo\u017cna przedstawi\u0107 jako \u0142a\u0144cuch pi\u0119ciu pyta\u0144:<\/p>\n
Je\u015bli kt\u00f3regokolwiek z tych ogniw brakuje albo jest ono zbyt s\u0142abe, og\u00f3lna motywacja r\u00f3wnie\u017c s\u0142abnie.<\/p>\n
Cz\u0142owiekowi trudno jest zmierza\u0107 ku rezultatowi, kt\u00f3ry nie jest jasno przedstawiony w jego systemie poznawczym. Sformu\u0142owania takie jak \u201echc\u0119 pozby\u0107 si\u0119 nadwagi\u201d, \u201echc\u0119 odnie\u015b\u0107 sukces\u201d albo \u201echc\u0119 zmieni\u0107 swoje \u017cycie\u201d wskazuj\u0105 kierunek, ale nie tworz\u0105 jeszcze wystarczaj\u0105co konkretnego celu.<\/p>\n
Trzeba zrozumie\u0107, co dok\u0142adnie ma si\u0119 zmieni\u0107, jak b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 rezultat, po czym poznamy, \u017ce zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty, oraz w jakim okresie oczekujemy tej zmiany.<\/p>\n
Na przyk\u0142ad og\u00f3lne pragnienie \u201echc\u0119 pozby\u0107 si\u0119 nadwagi\u201d mo\u017cna przekszta\u0142ci\u0107 w bardziej precyzyjny cel: \u201eChc\u0119 w ci\u0105gu pi\u0119ciu miesi\u0119cy, w spos\u00f3b odpowiedni dla mojego stanu zdrowia, zmniejszy\u0107 wag\u0119 o osiem kilogram\u00f3w, zmniejszy\u0107 obw\u00f3d talii, porusza\u0107 si\u0119 swobodniej i wchodzi\u0107 po schodach bez wyra\u017anego zm\u0119czenia\u201d.<\/p>\n
Liczby s\u0105 tutaj jedynie przyk\u0142adem mierzalno\u015bci. Cel zwi\u0105zany ze zdrowiem powinien by\u0107 dostosowany do stanu danej osoby i, w razie potrzeby, do zalece\u0144 specjalisty.<\/p>\n
Pomocne mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnie\u017c wyobra\u017ceniowe przedstawienie celu, czyli wizualizacja. Podczas wyobra\u017cania sobie przysz\u0142ych wydarze\u0144 osobistych anga\u017cowane s\u0105 sieci neuronalne zwi\u0105zane z przetwarzaniem informacji odnosz\u0105cych si\u0119 do Ja i osobistego znaczenia, w tym brzuszno-przy\u015brodkowa kora przedczo\u0142owa oraz tylna kora obr\u0119czy. W badaniach przysz\u0142e scenariusze oparte na wyobra\u017ceniach potrafi\u0142y wzmacnia\u0107 oczekiwan\u0105 przyjemno\u015b\u0107 i motywacj\u0119.<\/p>\n
Istnieje tu jednak istotne ograniczenie: sama przyjemna fantazja o idealnym rezultacie mo\u017ce nawet zmniejsza\u0107 gotowo\u015b\u0107 do wysi\u0142ku, je\u015bli cz\u0142owiek mentalnie ju\u017c \u201ecieszy si\u0119\u201d rezultatem, ale nie wykonuje koniecznych krok\u00f3w.<\/p>\n
Dlatego skuteczne wyobra\u017cenie powinno obejmowa\u0107 nie tylko obraz ko\u0144cowy, lecz tak\u017ce proces: dzia\u0142ania, trudno\u015bci, pokusy, prawdopodobne przeszkody i sposoby ich pokonywania. Mentalne kontrastowanie po\u017c\u0105danej przysz\u0142o\u015bci z obecnymi przeszkodami, a nast\u0119pnie tworzenie plan\u00f3w typu \u201eje\u015bli – to\u201d, w badaniach wi\u0105\u017ce si\u0119 z ma\u0142ym lub umiarkowanym pozytywnym efektem w osi\u0105ganiu cel\u00f3w.<\/p>\n
Ten sam rezultat mo\u017ce mie\u0107 zupe\u0142nie inn\u0105 warto\u015b\u0107 dla r\u00f3\u017cnych os\u00f3b. Redukcja wagi dla jednej osoby mo\u017ce oznacza\u0107 popraw\u0119 wska\u017anik\u00f3w zdrowotnych, dla innej – wi\u0119ksz\u0105 mobilno\u015b\u0107 i energi\u0119, dla trzeciej – zmian\u0119 wygl\u0105du, a dla jeszcze innej – poczucie kontroli i w\u0142asnej skuteczno\u015bci.<\/p>\n
Dlatego wa\u017cne jest nie tylko doprecyzowanie celu, ale tak\u017ce zrozumienie, jakie potrzeby b\u0119dzie on zaspokaja\u0142 i dlaczego w\u0142a\u015bnie ten rezultat jest wa\u017cny.<\/p>\n
M\u00f3zg nie reaguje na \u201eobiektywn\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107\u201d celu w sensie abstrakcyjnym. Ocenia subiektywn\u0105 warto\u015b\u0107 oczekiwanego rezultatu. Brzuszno-przy\u015brodkowa kora przedczo\u0142owa i kora oczodo\u0142owo-czo\u0142owa, wraz z innymi sieciami, uczestnicz\u0105 w reprezentacji warto\u015bci i por\u00f3wnywaniu r\u00f3\u017cnych rezultat\u00f3w.<\/p>\n
Nie oznacza to, \u017ce kt\u00f3rykolwiek z tych obszar\u00f3w jest \u201ecentrum motywacji\u201d. Motywacja powstaje w wyniku interakcji sieci neuronalnych, a dane neuroobrazowe nale\u017cy interpretowa\u0107 ostro\u017cnie. Pokazuj\u0105 one jednak, \u017ce aby dokona\u0107 wyboru, system poznawczy przekszta\u0142ca r\u00f3\u017cnego rodzaju rezultaty w por\u00f3wnywalne warto\u015bci subiektywne.<\/p>\n
W ramach teorii autodeterminacji Richard Ryan i Edward Deci wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 autonomi\u0119, kompetencj\u0119 i relacyjno\u015b\u0107 jako podstawowe potrzeby psychologiczne. Cel zwykle uzyskuje bardziej stabiln\u0105 si\u0142\u0119 motywacyjn\u0105, gdy cz\u0142owiek do\u015bwiadcza go jako w\u0142asnego wyboru, gdy rozwija on jego kompetencje albo gdy jest zwi\u0105zany z wa\u017cnymi dla niego relacjami i warto\u015bciami.<\/p>\n
Cel przej\u0119ty pod wp\u0142ywem zewn\u0119trznej presji albo por\u00f3wna\u0144 spo\u0142ecznych mo\u017ce by\u0107 jasny, ale mie\u0107 s\u0142ab\u0105 warto\u015b\u0107 wewn\u0119trzn\u0105.<\/p>\n
Pomocne s\u0105 tutaj nast\u0119puj\u0105ce pytania:<\/p>\n
Po\u017c\u0105dany rezultat nie jest jeszcze dzia\u0142aniem. Cel \u201epozby\u0107 si\u0119 nadwagi\u201d nie m\u00f3wi, co konkretnie cz\u0142owiek powinien zrobi\u0107 dzi\u015b wieczorem, jutro rano albo w trudnej sytuacji.<\/p>\n
Cel staje si\u0119 wykonalny dopiero wtedy, gdy zostaje przekszta\u0142cony w rozwi\u0105zywalne problemy, sekwencyjne zadania i obserwowalne przejawy zachowania.<\/p>\n
W przypadku redukcji wagi mapa dzia\u0142a\u0144 mo\u017ce obejmowa\u0107 ocen\u0119 nawyk\u00f3w \u017cywieniowych, stworzenie realistycznego planu \u017cywieniowego ze specjalist\u0105, plan tygodniowej aktywno\u015bci fizycznej, regulacj\u0119 snu, ocen\u0119 post\u0119p\u00f3w i identyfikacj\u0119 sytuacji wysokiego ryzyka. Ka\u017cdy du\u017cy problem nale\u017cy podzieli\u0107 na tak ma\u0142e kroki, aby osoba jasno wiedzia\u0142a, jakie jest jej nast\u0119pne dzia\u0142anie.<\/p>\n
Szczeg\u00f3lnie skutecznym narz\u0119dziem s\u0105 intencje implementacyjne – plany w formacie \u201eje\u015bli – to\u201d.<\/p>\n
Na przyk\u0142ad: \u201eJe\u015bli wr\u00f3c\u0119 p\u00f3\u017ano z pracy i nie b\u0119d\u0119 mia\u0142 ochoty \u0107wiczy\u0107, to przejd\u0119 si\u0119 przynajmniej przez dziesi\u0119\u0107 minut\u201d. Albo: \u201eJe\u015bli w chwili stresu pojawi si\u0119 impuls, by zje\u015b\u0107 co\u015b s\u0142odkiego, to najpierw odczekam dziesi\u0119\u0107 minut, napij\u0119 si\u0119 wody i oceni\u0119, czy to g\u0142\u00f3d fizyczny, czy reakcja emocjonalna\u201d.<\/p>\n
Ten format z g\u00f3ry \u0142\u0105czy sytuacyjny wyzwalacz z wcze\u015bniej wybranym zachowaniem i zmniejsza obci\u0105\u017cenie zwi\u0105zane z konieczno\u015bci\u0105 ponownego podejmowania decyzji w danym momencie.<\/p>\n
Jednocze\u015bnie plan nie jest cudownym \u015brodkiem. Badania pokazuj\u0105, \u017ce plany \u201eje\u015bli – to\u201d dzia\u0142aj\u0105 lepiej, gdy u ich podstaw le\u017cy wystarczaj\u0105co silna intencja celu. Mog\u0105 by\u0107 tak\u017ce mniej skuteczne w przypadku bardzo utrwalonych nawyk\u00f3w, gdy potrzebne jest nie tylko planowanie, ale r\u00f3wnie\u017c zmiana \u015brodowiska, kontrola wyzwalaczy i d\u0142ugotrwa\u0142e wzmacnianie nowego zachowania.<\/p>\n
Zasoby organizmu s\u0105 ograniczone. Ka\u017cdy cel wymaga czasu, uwagi, energii, czasem pieni\u0119dzy, tolerowania dyskomfortu i rezygnacji z innych mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n
Dlatego system poznawczy, cz\u0119sto bez \u015bwiadomego kalkulowania, zestawia oczekiwan\u0105 nagrod\u0119 z kosztem wymaganego wysi\u0142ku. Je\u015bli cel wydaje si\u0119 wa\u017cny, ale droga do jego realizacji jest postrzegana jako zbyt kosztowna, d\u0142uga, ryzykowna albo ma\u0142o prawdopodobna, motywacja mo\u017ce spada\u0107.<\/p>\n
Nie zawsze jest to oznaka lenistwa. Czasami jest to skutek ujemnej warto\u015bci oczekiwanej.<\/p>\n
Jako robocz\u0105, a nie dos\u0142own\u0105 neurobiologiczn\u0105 formu\u0142\u0119, t\u0119 ocen\u0119 mo\u017cna przedstawi\u0107 nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\n
Oczekiwana warto\u015b\u0107 netto \u2248 subiektywna warto\u015b\u0107 rezultatu \u00d7 szacowane prawdopodobie\u0144stwo sukcesu \u2212 wysi\u0142ek, czas, ryzyko, koszty finansowe i koszt alternatywny.<\/strong><\/p>\n W tym rachunku wa\u017cna jest nie tylko wielko\u015b\u0107 korzy\u015bci i strat\/koszt\u00f3w, ale tak\u017ce ich czas. Natychmiastowy dyskomfort cz\u0119sto wa\u017cy psychologicznie wi\u0119cej ni\u017c odroczona korzy\u015b\u0107.<\/p>\n Na przyk\u0142ad dyskomfort zwi\u0105zany ze \u015bcis\u0142ym ograniczeniem diety jest odczuwany dzi\u015b, natomiast korzy\u015b\u0107 zdrowotna jest oczekiwana po miesi\u0105cach. W takim przypadku skutecznym rozwi\u0105zaniem mo\u017ce by\u0107 nie twardsze zmuszanie siebie, lecz przeprojektowanie drogi do celu: wyb\u00f3r wolniejszego, ale bardziej zno\u015bnego procesu, ograniczenie zb\u0119dnych decyzji, przygotowanie \u015brodowiska i stworzenie systemu bliskich, po\u015brednich nagr\u00f3d.<\/p>\n W badaniach neuronaukowych brzuszno-przy\u015brodkowa kora przedczo\u0142owa i brzuszne pr\u0105\u017ckowie uczestniczy\u0142y w kodowaniu zar\u00f3wno korzy\u015bci nagrody, jak i koszt\u00f3w wysi\u0142ku poznawczego. W modelach oczekiwanej warto\u015bci kontroli ilo\u015b\u0107 inwestowanej kontroli poznawczej zale\u017cy nie tylko od wielko\u015bci nagrody, ale tak\u017ce od przekonania, na ile dany wysi\u0142ek rzeczywi\u015bcie wp\u0142ynie na rezultat.<\/p>\n Pi\u0105ty komponent cz\u0119sto formu\u0142uje si\u0119 tak: \u201eMusz\u0119 by\u0107 przekonany, \u017ce na pewno si\u0119 uda\u201d. Jednak absolutna pewno\u015b\u0107 nie jest ani konieczna, ani zawsze racjonalna.<\/p>\n W realnym \u015bwiecie prawie ka\u017cdy znacz\u0105cy cel zawiera niepewno\u015b\u0107, a nadmierna pewno\u015b\u0107 mo\u017ce przerodzi\u0107 si\u0119 w iluzj\u0119 kontroli i utrudnia\u0107 uczenie si\u0119 na b\u0142\u0119dach. Potrzebna jest nie magiczna gwarancja sukcesu, lecz dwa r\u00f3\u017cne, oparte na faktach przekonania.<\/p>\n Pierwsze to poczucie w\u0142asnej skuteczno\u015bci: \u201eMog\u0119 wykonywa\u0107 wymagane dzia\u0142ania albo mog\u0119 nauczy\u0107 si\u0119 je wykonywa\u0107\u201d.<\/p>\n Drugie to oczekiwanie skuteczno\u015bci dzia\u0142ania: \u201eTe dzia\u0142ania w uzasadniony spos\u00f3b zwi\u0119kszaj\u0105 prawdopodobie\u0144stwo po\u017c\u0105danego rezultatu\u201d.<\/p>\n Cz\u0142owiek mo\u017ce wierzy\u0107 w swoj\u0105 pracowito\u015b\u0107, ale nie wierzy\u0107 w wybran\u0105 metod\u0119. Mo\u017ce te\u017c by\u0107 przekonany, \u017ce metoda dzia\u0142a, ale nie wierzy\u0107, \u017ce sam b\u0119dzie w stanie j\u0105 zrealizowa\u0107. W obu przypadkach \u0142a\u0144cuch motywacyjny s\u0142abnie.<\/p>\n W przyk\u0142adzie redukcji wagi naukowo bardziej uzasadniona my\u015bl brzmi nie: \u201eNa pewno osi\u0105gn\u0119 wybran\u0105 liczb\u0119\u201d, lecz: \u201eJe\u015bli konsekwentnie b\u0119d\u0119 wykonywa\u0107 kroki \u017cywieniowe, ruchowe i zwi\u0105zane ze snem, odpowiednie dla mojego zdrowia, b\u0119d\u0119 mierzy\u0107 wyniki i korygowa\u0107 program na podstawie danych, to znacz\u0105co zwi\u0119ksz\u0119 prawdopodobie\u0144stwo osi\u0105gni\u0119cia celu\u201d.<\/p>\n Takie sformu\u0142owanie jednocze\u015bnie zachowuje sprawczo\u015b\u0107 i uznaje niepewno\u015b\u0107 rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n Poczucie w\u0142asnej skuteczno\u015bci buduje si\u0119 nie przez samo przekonywanie siebie, lecz przez stopniowe udane do\u015bwiadczenia, realistyczne podcele, rozw\u00f3j umiej\u0119tno\u015bci, obserwacj\u0119 odpowiednich modeli, u\u017cyteczn\u0105 informacj\u0119 zwrotn\u0105 oraz regulacj\u0119 napi\u0119cia emocjonalnego.<\/p>\n M\u00f3zg uczy si\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w \u201edzia\u0142anie – rezultat\u201d, por\u00f3wnuj\u0105c oczekiwanie z otrzyman\u0105 informacj\u0105 zwrotn\u0105. Dlatego nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 nie trzeba koniecznie interpretowa\u0107 jako \u201ejestem niezdolny\u201d. Mo\u017cna j\u0105 potraktowa\u0107 jako b\u0142\u0105d predykcji – informacj\u0119 o tym, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 planu, \u015brodowiska albo umiej\u0119tno\u015bci nale\u017cy zrewidowa\u0107.<\/p>\n To podej\u015bcie mo\u017cna podsumowa\u0107 roboczym, a nie dos\u0142ownie matematycznym modelem:<\/p>\n Stabilna motywacja \u2248 jasno\u015b\u0107 celu \u00d7 subiektywna warto\u015b\u0107 rezultatu \u00d7 mapa dzia\u0142a\u0144 \u00d7 dodatnia oczekiwana warto\u015b\u0107 netto \u00d7 przekonanie o wykonalno\u015bci i skuteczno\u015bci.<\/strong><\/p>\n Znak mno\u017cenia przekazuje tutaj wa\u017cn\u0105 ide\u0119: wysoki wynik w jednym komponencie nie zawsze mo\u017ce zrekompensowa\u0107 niemal ca\u0142kowity brak innego.<\/p>\n Cz\u0142owiek mo\u017ce mie\u0107 bardzo po\u017c\u0105dany i wyrazisty cel, ale nie wiedzie\u0107, co robi\u0107. Mo\u017ce mie\u0107 \u015bwietny plan, ale nie widzie\u0107 w nim osobistego sensu. Mo\u017ce rozumie\u0107 wszystkie korzy\u015bci, ale postrzega\u0107 koszty jako nie do pokonania. Albo mo\u017ce mie\u0107 realistyczny program, lecz by\u0107 przekonany, \u017ce jego dzia\u0142ania niczego nie zmieni\u0105.<\/p>\n Dlatego wyra\u017cenie \u201enie mam motywacji\u201d nie jest ostatecznym wyja\u015bnieniem, lecz punktem wyj\u015bcia do badania. W ramach terapii poznawczo-behawioralnej i racjonalnej autoanalizy bardziej u\u017cyteczne jest pytanie: kt\u00f3re ogniwo \u0142a\u0144cucha motywacyjnego jest teraz os\u0142abione?<\/p>\n Te pytania przekszta\u0142caj\u0105 problem motywacji z moralnej oceny w system, kt\u00f3ry mo\u017cna analizowa\u0107 i zmienia\u0107.<\/p>\n Cz\u0142owiekowi nie trzeba po prostu nakazywa\u0107, aby \u201ebardziej chcia\u0142\u201d. Trzeba zbudowa\u0107 taki model poznawczy, w kt\u00f3rym po\u017c\u0105dana przysz\u0142o\u015b\u0107 jest jasna, ta przysz\u0142o\u015b\u0107 jest naprawd\u0119 warto\u015bciowa, droga jest podzielona na wykonalne kroki, inwestycja jest uzasadniona, a pewno\u015b\u0107 siebie jest zasilana do\u015bwiadczeniem, danymi i ci\u0105g\u0142\u0105 korekt\u0105.<\/p>\n <\/p>\n Bandura, A., & Locke, E. A. (2003). Negative self-efficacy and goal effects revisited. Journal of Applied Psychology, 88<\/em>(1), 87\u201399. https:\/\/doi.org\/10.1037\/0021-9010.88.1.87<\/a><\/p>\n D\u2019Argembeau, A., Stawarczyk, D., Majerus, S., Collette, F., Van der Linden, M., Feyers, D., Maquet, P., & Salmon, E. (2010). The neural basis of personal goal processing when envisioning future events. Journal of Cognitive Neuroscience, 22<\/em>(8), 1701\u20131713. https:\/\/doi.org\/10.1162\/jocn.2009.21314<\/a><\/p>\n Economides, M., Guitart-Masip, M., Kurth-Nelson, Z., & Dolan, R. J. (2014). Anterior cingulate cortex instigates adaptive switches in choice by integrating immediate and delayed components of value in ventromedial prefrontal cortex. Journal of Neuroscience, 34<\/em>(9), 3340\u20133349. https:\/\/doi.org\/10.1523\/JNEUROSCI.4313-13.2014<\/a><\/p>\n Fr\u00f6mer, R., Lin, H., Dean Wolf, C. K., Inzlicht, M., & Shenhav, A. (2021). Expectations of reward and efficacy guide cognitive control allocation. Nature Communications, 12<\/em>, Article 1030. https:\/\/doi.org\/10.1038\/s41467-021-21315-z<\/a><\/p>\n Huang, X., Mayer, R. E., & Usher, E. L. (2020). Better together: Effects of four self-efficacy-building strategies on online statistical learning. Contemporary Educational Psychology, 63<\/em>, Article 101924. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cedpsych.2020.101924<\/a><\/p>\n Ji, J. L., Geiles, D., & Saulsman, L. M. (2021). Mental imagery-based episodic simulation amplifies motivation and behavioural engagement in planned reward activities. Behaviour Research and Therapy, 145<\/em>, Article 103947. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.brat.2021.103947<\/a><\/p>\n Kappes, H. B., & Oettingen, G. (2011). Positive fantasies about idealized futures sap energy. Journal of Experimental Social Psychology, 47<\/em>(4), 719\u2013729. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.jesp.2011.02.003<\/a><\/p>\n Keramati, M., Smittenaar, P., Dolan, R. J., & Dayan, P. (2016). Adaptive integration of habits into depth-limited planning defines a habitual-goal-directed spectrum. Proceedings of the National Academy of Sciences, 113<\/em>(45), 12868\u201312873. https:\/\/doi.org\/10.1073\/pnas.1609094113<\/a><\/p>\n McNamee, D., Rangel, A., & O\u2019Doherty, J. P. (2013). Category-dependent and category-independent goal-value codes in human ventromedial prefrontal cortex. Nature Neuroscience, 16<\/em>(4), 479\u2013485. https:\/\/doi.org\/10.1038\/nn.3337<\/a><\/p>\n O\u2019Callaghan, C., Vaghi, M. M., Brummerloh, B., Cardinal, R. N., & Robbins, T. W. (2019). Impaired awareness of action-outcome contingency and causality during healthy ageing and following ventromedial prefrontal cortex lesions. Neuropsychologia, 128<\/em>, 282\u2013289. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.neuropsychologia.2018.01.021<\/a><\/p>\n Rolls, E. T., & Grabenhorst, F. (2008). The orbitofrontal cortex and beyond: From affect to decision-making. Progress in Neurobiology, 86<\/em>(3), 216\u2013244. https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.pneurobio.2008.09.001<\/a><\/p>\n Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness<\/em>. Guilford Press.<\/p>\n Sheeran, P., Webb, T. L., & Gollwitzer, P. M. (2005). The interplay between goal intentions and implementation intentions. Personality and Social Psychology Bulletin, 31<\/em>(1), 87\u201398. https:\/\/doi.org\/10.1177\/0146167204271308<\/a><\/p>\n Toli, A., Webb, T. L., & Hardy, G. E. (2016). Does forming implementation intentions help people with mental health problems to achieve goals? A meta-analysis of experimental studies with clinical and analogue samples. British Journal of Clinical Psychology, 55<\/em>(1), 69\u201390. https:\/\/doi.org\/10.1111\/bjc.12086<\/a><\/p>\n Wang, G., Wang, Y., & Gai, X. (2021). A meta-analysis of the effects of mental contrasting with implementation intentions on goal attainment. Frontiers in Psychology, 12<\/em>, Article 565202. https:\/\/doi.org\/10.3389\/fpsyg.2021.565202<\/a><\/p>\n Westbrook, A., van den Bosch, R., M\u00e4\u00e4tt\u00e4, J. I., Hofmans, L., Papadopetraki, D., Cools, R., & Frank, M. J. (2020). Dopamine promotes cognitive effort by biasing the benefits versus costs of cognitive work. Science, 367<\/em>(6484), 1362\u20131366. https:\/\/doi.org\/10.1126\/science.aaz5891<\/a><\/p>\n5. Poczucie w\u0142asnej skuteczno\u015bci i skuteczno\u015b\u0107 dzia\u0142ania: dlaczego te kroki mia\u0142yby zadzia\u0142a\u0107<\/h2>\n
Pi\u0119\u0107 komponent\u00f3w jako jeden system<\/h2>\n
\n
Bibliografia<\/h2>\n